Skip links

ΣτΕ: Νόμιμη η περικοπή των Δώρων και Επιδομάτων των Δημοσίων Υπαλλήλων

1307/2019 ΣΤΕ (ΟΛΟΜ)  ​

(Α` ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ, ΘΠΔΔ 2019/753)
Δίκη-πιλότος. Δικαστικοί υπάλληλοι και μισθολογικές περικοπές. Από καμία
συνταγματική διάταξη ή αρχή δεν κωλύεται, καταρχήν, ο νομοθέτης, εκτιμώντας τις
εκάστοτε συνθήκες και λαμβάνοντας υπόψη τη δημοσιονομική κατάσταση της
Χώρας, να προβαίνει σε αναμόρφωση του μισθολογίου των δημοσίων λειτουργών
και υπαλλήλων, εισάγοντας νέες ρυθμίσεις, οι οποίες υπόκεινται σε οριακό, μόνο,
δικαστικό έλεγχο. Τα θεσπισθέντα με τους νόμους 3833/2010, 3845/2010 και
4024/2011 μισθολογικά μέτρα (περικοπές αποδοχών και επιδομάτων) δεν
παρίσταντο, καταρχήν, απρόσφορα, και μάλιστα προδήλως, ούτε μη αναγκαία, για
την επίτευξη των επιδιωκόμενων σκοπών. Το επίπεδο αξιοπρεπούς διαβίωσης δεν
προσδιορίζεται με βάση τις προηγούμενες αποδοχές των ανωτέρω προσώπων,
αλλά τις γενικότερα επικρατούσες συνθήκες και σε συνάρτηση με το επίπεδο
διαβίωσης του πληθυσμού της Χώρας εν γένει. Τα επιδόματα εορτών και αδείας δεν
συνιστούν απόλυτα προνόμια και η κατάργηση τους δικαιολογείται για λόγους
γενικού συμφέροντος. Το επίδικο μέτρο της κατάργησης δεν παρίσταται
απρόσφορο, και μάλιστα προδήλως, για την επίτευξη των επιδιωκόμενων σκοπών,
ούτε μη αναγκαίο. Οι αποδοχές των δημοσίων υπαλλήλων, ακόμη και μετά την
κατάργηση των επίμαχων επιδομάτων, εξασφάλιζαν αξιοπρεπές επίπεδο
διαβίωσης, τόσο σε σχέση με όσους διαβιούσαν στα όρια της φτώχειας όσο και με
όσους απασχολούνταν στον ιδιωτικό τομέα με τον κατώτατο βασικό μισθό και
ημερομίσθιο. Η διάταξη της περ. 1 της υποπαραγράφου Γ.1 της παρ. Γ του άρθρου
πρώτου του ν. 4093/2012, με την οποία καταργήθηκαν τα δώρα εορτών και το
επίδομα αδείας, δεν αντίκειται στα άρθρα 25 παρ.1, 4 παρ. 5, 25 παρ. 4 του
Συντάγματος και 1 του ΠΠΠ της ΕΣΔΑ. Αντίθετη μειοψηφία. Απορρίπτεται η αγωγή.
Η υπόθεση εισήχθη στην Ολομέλεια κατόπιν της 2626/2018 παραπεμπτικής
απόφασης του Στ΄ Τμήματος του ΣτΕ. Όμοια με την αρ. 1308/2019 ΣτΕ (ΟΛΟΜ)

Αριθμός 1307/2019

ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ

ΟΛΟΜΕΛΕΙΑ

Συνεδρίασε δημόσια στο ακροατήριό του την 1η Φεβρουαρίου 2019, με την εξής
σύνθεση: Αικ. Σακελλαροπούλου, Πρόεδρος, Ε. Σαρπ, Μ. Καραμανώφ, Ι. Γράβαρης,
Δ. Σκαλτσούνης, Αντιπρόεδροι του Συμβουλίου της Επικρατείας, Ι. Μαντζουράνης,
Μ. Γκορτζολίδου, Ε. Αντωνόπουλος, Σπ. Μαρκάτης, Δ. Κυριλλόπουλος, Β.
Ραφτοπούλου, Κ. Κουσούλης, Κ. Φιλοπούλου, Κ. Πισπιρίγκος, Δ. Μακρής, Τ. Κόμβου,
Π. Μπραΐμη, Ελ. Παπαδημητρίου, Κ. Νικολάου, Μ. Σωτηροπούλου, Κ.
Κονιδιτσιώτου, Α. Γαλενιανού-Χαλκιαδάκη, Ι. Σπερελάκης, Ρ. Γιαννουλάτου, Μ.
Τριπολιτσιώτη, Α. Σδράκα, Χρ. Λιάκουρας, Σύμβουλοι, Ε. Σκούρα, Κ. Λαζαράκη, Δ.
Βανδώρος, Πάρεδροι. Από τους ανωτέρω οι Σύμβουλοι Ελ. Παπαδημητρίου και Ι.
Σπερελάκης, καθώς και ο Πάρεδρος Δ. Βανδώρος, μετέχουν ως αναπληρωματικά
μέλη, σύμφωνα με το άρθρο 26 παρ. 2 του ν. 3719/2008. Γραμματέας η Ελ. Γκίκα.

Για να δικάσει την από 5ης Ιουνίου 2015 αγωγή:

των: 1) … 3) … , κατοίκων …, οι οποίοι παρέστησαν με τη δικηγόρο
Μαρία-Μαγδαληνή Τσίπρα (Α.Μ. …), που τη διόρισαν με πληρεξούσιο, 4) …, 5) …,
κατοίκων …, οι οποίες δεν παρέστησαν, 6) …, 7) …, κατοίκων …, οι οποίοι
παρέστησαν με την ίδια ως άνω δικηγόρο που τη διόρισαν με πληρεξούσιο, 8) … 9)
…, κατοίκων …, οι οποίοι δεν παρέστησαν, 10) …, κατοίκου …, η οποία παρέστη με
την ίδια ως άνω δικηγόρο που τη διόρισε με πληρεξούσιο, 11) … 13) … κατοίκων …,
οι οποίες δεν παρέστησαν, 14) …, κατοίκου …, η οποία παρέστη με την ίδια ως άνω
δικηγόρο που τη διόρισε με πληρεξούσιο, 15)……. και 18) …, κατοίκων …, οι οποίες
δεν παρέστησαν, κατά του Υπουργού Οικονομικών, ο οποίος παρέστη με τους: α)
Βασιλική Πανταζή και β) Νικόλαο Δασκαλαντωνάκη, Νομικούς Συμβούλους του
Κράτους.

Η πιο πάνω αγωγή εισάγεται στην Ολομέλεια του Δικαστηρίου κατόπιν
προδικαστικού ερωτήματος που υπεβλήθη, κατ` εφαρμογή του άρθρου 1 παρ. 2 του
ν. 3900/2010, με την υπ` αριθμ. …/2017 απόφαση του Διοικητικού Πρωτοδικείου
Τριπόλεως, και της υπ’ αριθμ. 2626/2018 παραπεμπτικής αποφάσεως του Στ΄
Τμήματος καθώς και της από 24 Δεκεμβρίου 2018 πράξεως της Προέδρου του
Συμβουλίου της Επικρατείας, προκειμένου να επιλύσει η Ολομέλεια το ζήτημα που
αναφέρθηκε στην απόφαση.

Με την αγωγή αυτή οι ενάγοντες ζητούν από το εναγόμενο Ελληνικό Δημόσιο να
καταβάλει σε καθέναν από αυτούς, νομιμοτόκως, το ποσό που αντιστοιχεί στα
επιδόματα εορτών και αδείας του χρονικού διαστήματος από 1.1.2013 έως
9-6-2015, τα οποία στερήθηκαν λόγω καταργήσεώς τους, από 1.1.2013, με τη
διάταξη της περίπτωσης 1 της υποπαραγράφου Γ.1 της παραγράφου Γ του άρθρου
πρώτου του ν. 4093/2012.

Στη δίκη παρεμβαίνουν, υπέρ των εναγόντων: 1. Πανελλήνια Ομοσπονδία
Εργαζομένων Δημοσίων Νοσοκομείων (ΠΟΕΔΗΝ), που εδρεύει στην Αθήνα
(Αριστοτέλους 22), η οποία παρέστη με τη δικηγόρο Μαρία – Μαγδαληνή Τσίπρα
(Α.Μ. …), που τη διόρισε στο ακροατήριο ο Πρόεδρός της …, 2. Πανελλήνια
Ομοσπονδία Εργαζομένων Υπουργείου Πολιτισμού (ΠΟΕ-ΥΠΠΟ), που εδρεύει στην
Αθήνα (Διοσκούρων 1Β), η οποία παρέστη με την ίδια ως άνω δικηγόρο, που τη
διόρισε με πληρεξούσιο και 3. Διδασκαλική Ομοσπονδία Ελλάδος (ΔΟΕ), που
εδρεύει στην Αθήνα (Ξενοφώντος 15Α), η οποία παρέστη με την ίδια ως άνω
δικηγόρο, που τη διόρισε στο ακροατήριο ο Πρόεδρός της … .

Η εκδίκαση άρχισε με την ανάγνωση της παραπεμπτικής αποφάσεως, η οποία
επέχει θέση εισηγήσεως, από την εισηγήτρια, Σύμβουλο Κ. Φιλοπούλου.

Κατόπιν το δικαστήριο άκουσε την πληρεξουσία των εναγόντων που παρέστησαν
και των παρεμβαινουσών Ομοσπονδιών, η οποία ανέπτυξε και προφορικά τους
προβαλλόμενους λόγους αγωγής και ζήτησε να γίνει δεκτή η αγωγή, και τους
αντιπροσώπους του Υπουργού, οι οποίοι ζήτησαν την απόρριψή της.

Μετά τη δημόσια συνεδρίαση το δικαστήριο συνήλθε σε διάσκεψη σε αίθουσα του

δικαστηρίου κ α ι

Α φ ο ύ μ ε λ έ τ η σ ε τ α σ χ ε τ ι κ ά έ γ γ ρ α φ α

Σ κ έ φ θ η κ ε κ α τ ά τ ο ν Ν ό μ ο

1. Επειδή λόγω κωλύματος των Συμβούλων Μαργαρίτας Γκορτζολίδου και
Κωνσταντίνας Φιλοπούλου, τακτικών μελών της σύνθεσης που εκδίκασε την
υπόθεση, στη διάσκεψη έλαβαν μέρος αντ’ αυτών, ως τακτικά μέλη, κατά το άρθρο
26 παρ. 2 του ν. 3719/2008 (Α΄ 241), οι Σύμβουλοι της Επικρατείας Ελένη
Παπαδημητρίου και Ιωάννης Σπερελάκης, αναπληρωματικά μέχρι τώρα μέλη της
σύνθεσης (βλ. το 75/2019 πρακτικό διάσκεψης της Ολομελείας του Δικαστηρίου).

2. Επειδή, με την από 5.6.2015 αγωγή, η οποία εισήχθη προς συζήτηση, ενώπιον
του Στ΄ Τμήματος υπό επταμελή σύνθεση, με την από 27.3.2018 πράξη της
Προέδρου του Στ΄ Τμήματος του Συμβουλίου της Επικρατείας, κατ’ εφαρμογή του
άρθρου 1 παρ. 2 του ν. 3900/2010, μετά την υποβολή, με την υπ’ αριθμ. …/2017
απόφαση του Διοικητικού Πρωτοδικείου Τριπόλεως, προδικαστικού ερωτήματος,
ήδη δε φέρεται προς συζήτηση ενώπιον της Ολομελείας του Συμβουλίου της
Επικρατείας κατόπιν της 2626/2018 παραπεμπτικής απόφασης του Στ΄ Τμήματος,
κατά τα οριζόμενα στην παρ. 5 του άρθρου 100 του Συντάγματος, οι ενάγοντες,
μόνιμοι δικαστικοί υπάλληλοι, ζήτησαν να υποχρεωθεί το εναγόμενο Ελληνικό
Δημόσιο να καταβάλει σε καθέναν από αυτούς, νομιμοτόκως, τα αναφερόμενα στο
δικόγραφό τους ποσά που αντιστοιχούν στα επιδόματα εορτών και αδείας
επιμέρους περιόδων εντός του χρονικού διαστήματος από 1.1.2013 έως 9.6.2015,
τα οποία (επιδόματα) στερήθηκαν οι ενάγοντες λόγω καταργήσής τους, από
1.1.2013, με τη διάταξη της περίπτωσης 1 της υποπαραγράφου Γ.1 της παραγράφου
Γ του άρθρου πρώτου του ν. 4093/2012.

3. Επειδή, νομίμως συζητήθηκε η υπόθεση παρά τη μη παράσταση των τέταρτης,
πέμπτης, όγδοης, ενάτου, ενδεκάτης, δωδεκάτης, δεκάτης τρίτης, δεκάτης πέμπτης,
δεκάτης έκτης, δεκάτης εβδόμης και δεκάτης ογδόης από τους ενάγοντες στο
ακροατήριο, δεδομένου ότι, όπως προκύπτει από το 11.01.2019 αποδεικτικό
επίδοσης δικαστικού επιμελητή διοικητικών δικαστηρίων στους ανωτέρω ενάγοντες
επιδόθηκαν τόσο η ανωτέρω 2626/2018 παραπεμπτική απόφαση της επταμελούς
σύνθεσης του Στ Τμήματος όσο και η από 24.12.2018 πράξη της Προέδρου του
Δικαστηρίου περί ορισμού δικασίμου.

4. Επειδή, το Μονομελές Διοικητικό Πρωτοδικείο Τριπόλεως, με την … απόφασή
του, υπέβαλε στο Συμβούλιο της Επικρατείας, κατ` εφαρμογή του άρθρου 1 παρ. 2
του ν. 3900/2010, το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα: «Εάν η διάταξη της
περίπτωσης 1 της υποπαραγράφου Γ.1 της παραγράφου Γ του άρθρου πρώτου του
ν. 4093/2012 αντίκειται στις διατάξεις των άρθρων 2 παρ. 1 4 παρ. 5, και 25 παρ. 1
του Συντάγματος και του άρθρου 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της
Ε.Σ.Δ.Α.».

5. Επειδή, με τις διατάξεις του άρθρου 1 του ανωτέρω ν. 3900/2010 (Α΄
213/17.12.2010) εισήχθη ο θεσμός της «δίκης-πιλότου» ενώπιον του Συμβουλίου

της Επικρατείας σε θέματα που, ως εκ της φύσεώς τους, έχουν γενικότερο
ενδιαφέρον και, συνεπώς, αναμένεται να προκαλέσουν σημαντικό αριθμό
διαφορών, με τον κίνδυνο να εκδοθούν αντιφατικές αποφάσεις και να υπάρξει
σημαντική καθυστέρηση για τους διαδίκους ενώπιον των τακτικών διοικητικών
δικαστηρίων. Ειδικότερα, κατά την έννοια των ανωτέρω διατάξεων, όπως ισχύουν, η
υποβολή προδικαστικού ερωτήματος από τακτικό διοικητικό δικαστήριο στο
Συμβούλιο της Επικρατείας για «ζήτημα γενικότερου ενδιαφέροντος» προϋποθέτει
ότι το διοικητικό δικαστήριο, ως αρμόδιο καταρχήν επί της συγκεκριμένης
διαφοράς, έχει ασκήσει πράγματι την αρμοδιότητά του και έχει διαγνώσει ότι η
επίλυση του εν λόγω ζητήματος είναι αναγκαία για την έκδοση οριστικής
απόφασης. Περαιτέρω, ο χαρακτήρας του ζητήματος ως «γενικότερου
ενδιαφέροντος» πρέπει να αναδεικνύεται με την απαραίτητη σαφήνεια, ούτως
ώστε το Ανώτατο Δικαστήριο να μπορεί να ασκήσει αποτελεσματικά την αντίστοιχη
δική του αρμοδιότητα, ελέγχοντας ευχερώς ποια από τα ζητήματα που του
παραπέμπονται παρουσιάζουν πραγματικά γενικότερο ενδιαφέρον και
συμβάλλοντας, με την επίκαιρη επίλυσή τους, στην ενότητα της νομολογίας και την
ασφάλεια δικαίου. Συνεπώς, το τακτικό διοικητικό δικαστήριο που διατυπώνει
προδικαστικό ερώτημα πρέπει, στην απόφασή του, αφενός μεν να παραθέτει και να
τεκμηριώνει τους λόγους, για τους οποίους το ζήτημα ή τα ζητήματα που ανέκυψαν
στην αχθείσα ενώπιόν του διαφορά και αποτελούν το αντικείμενο του ερωτήματος
είναι, όπως ορίζει ο νόμος, «γενικότερου ενδιαφέροντος με συνέπειες για ευρύτερο
κύκλο προσώπων», αφετέρου δε να αναδεικνύει επαρκώς, με την παράθεση των
νομίμως αποδειχθέντων πραγματικών περιστατικών της υπόθεσης καθώς και του
εφαρμοστέου νομοθετικού πλαισίου, ότι το ζήτημα, για το οποίο υποβάλλεται το
ερώτημα, ανακύπτει πράγματι στην ενώπιόν του διαφορά, δηλαδή ότι είναι κρίσιμο
για την επίλυσή της (ΣτΕ Ολομ. 1841-3/2013, 1470/2016, 2588/2017), χωρίς να
απαιτείται να λαμβάνει, και μάλιστα αιτιολογημένα, θέση επί του νομικού
ζητήματος που τίθεται με αυτό, αν και κάτι τέτοιο είναι σκόπιμο, προς το συμφέρον
της απονομής της δικαιοσύνης (ΣτΕ Ολομ. 1470/2016, 2588/2017). Εξάλλου, εφόσον
διοικητικό δικαστήριο υποβάλλει προδικαστικό ερώτημα στο Συμβούλιο της
Επικρατείας, το τελευταίο εκδικάζει σε Ολομέλεια ή σε Τμήμα το ένδικο βοήθημα ή
μέσο, εφαρμόζοντας ως προς την πληρεξουσιότητα τα οριζόμενα στις διατάξεις του
άρθρου 27 του π.δ/τος 18/1989 «Κωδικοποίηση διατάξεων νόμου για το Συμβούλιο
της Επικρατείας» (ΦΕΚ Α΄ 8) και κατά τα λοιπά, ως προς το παραδεκτό και το βάσιμο
του ενδίκου βοηθήματος ή μέσου, τις ισχύουσες για το ένδικο βοήθημα ή μέσο
οικείες διατάξεις (ΣτΕ Ολομ. 694/2013, 601,1619/2012).

6. Επειδή, στην προκειμένη περίπτωση, κατά τα ήδη προεκτεθέντα, το Μονομελές
Διοικητικό Πρωτοδικείο Τριπόλεως, με την …/… απόφασή του, υπέβαλε στο
Συμβούλιο της Επικρατείας, κατ` επίκληση του άρθρου 1 παρ. 2 του ν. 3900/2010,
το αναφερόμενο στη σκέψη 4 προδικαστικό ερώτημα. Ως προς τον χαρακτήρα δε
του τιθέμενου με το εν λόγω ερώτημα ζητήματος ως «γενικότερου ενδιαφέροντος»
που έχει συνέπειες για ευρύτερο κύκλο προσώπων, το ανωτέρω δικαστήριο
δέχθηκε, μεταξύ άλλων, ότι: α) τα επίμαχα επιδόματα εορτών και αδείας
καταργήθηκαν από 1.1.2013 για όλους τους δημοσίους υπαλλήλους καθώς και για
τους υπαλλήλους που υπηρετούν στον ευρύτερο δημόσιο τομέα, β) «ήδη εκκρεμεί
πλήθος ανάλογων υποθέσεων στα διοικητικά δικαστήρια» και το τιθέμενο ως άνω
ζήτημα είναι κρίσιμο και λυσιτελές για την επίλυση της κρινόμενης υπόθεσης,

καθώς η συνταγματικότητα και η συμφωνία της επίδικης διάταξης του ν. 4093/2012
προς την Ε.Σ.Δ.Α. «ελέγχονται παρεμπιπτόντως από τα διοικητικά δικαστήρια και
αποτελούν, άλλωστε, τους μοναδικούς ισχυρισμούς των εναγόντων σχετικά με τα
επίμαχα επιδόματα», και γ) έχουν ήδη εκδοθεί, ως προς το ανωτέρω ζήτημα,
συγκεκριμένες αποφάσεις των Διοικητικών Πρωτοδικείων Καλαμάτας, Καβάλας και
Ναυπλίου, ενώ εκκρεμούν όμοιες υποθέσεις στο Διοικητικό Πρωτοδικείο Τριπόλεως
καθώς και σχετική αίτηση αναίρεσης (αριθμ. καταχ. …./31.1.2017) ενώπιον του
Συμβουλίου της Επικρατείας. 7. Επειδή, έχουν διενεργηθεί νομίμως οι
προβλεπόμενες από το άρθρο 1 παράγραφοι 1 εδάφ. β΄ και 2 του ν. 3900/2010
δημοσιεύσεις.

8. Επειδή, κατόπιν των ανωτέρω, παραδεκτώς, με βάση τα κριτήρια που
αναφέρονται στη σκέψη 5, υποβλήθηκε το ανωτέρω προδικαστικό ερώτημα στο
Συμβούλιο της Επικρατείας, η δε επίλυσή του παρίσταται κρίσιμη για την έκβαση
της δίκης.

9. Επειδή, υπέρ της αποδοχής της κρινόμενης αγωγής έχουν ασκηθεί παρεμβάσεις:
α) από την Πανελλήνια Ομοσπονδία Εργαζομένων Υπουργείου Πολιτισμού (ΠΟΕ
ΥΠΠΟ), στο καταστατικό της οποίας περιλαμβάνεται, μεταξύ άλλων, ως σκοπός «…η
μελέτη και προαγωγή των εργασιών, κοινωνικών επαγγελματικών, οικονομικών,
ασφαλιστικών και των γενικότερων συμφερόντων των μελών της, καθώς και την των
συνδικαλιστικών και δημοκρατικών ελευθεριών» και η οποία προβάλει και
αποδεικνύει, με προσκόμιση σχετικών εγγράφων, ότι έχει ασκήσει ενώπιον του
Μονομελούς Διοικητικού Πρωτοδικείου Αθηνών την …../24.1.2019 πρόσθετη
παρέμβαση προς υποστήριξη της … αγωγής … των μελών της (Α.Τ. κλπ), με την
οποία ζητείται η καταβολή δώρων εορτών και επιδόματος αδείας που
καταργήθηκαν με την αντισυνταγματική, κατά τους ισχυρισμούς τους, διάταξη της
περίπτωσης 1 της υποπαραγράφου Γ.1 της παραγράφου Γ του άρθρου πρώτου του
ν.4093/2012, β) η Διδασκαλική Ομοσπονδία Ελλάδος (ΔΟΕ), το καταστατικό της
οποίας περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, ως σκοπό «…την προάσπιση και προαγωγή
των επαγγελματικών, και των υλικών συμφερόντων του κλάδου» και η οποία
προβάλει και αποδεικνύει, με προσκόμιση σχετικών εγγράφων, ότι έχει ασκήσει
ενώπιον του Μονομελούς Διοικητικού Πρωτοδικείου Αθηνών την …./24.1.2019
πρόσθετη παρέμβαση προς υποστήριξη της … αγωγής των μελών της εκπαιδευτικών
ΠΕ Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης (Α.Κ. κλπ), με την οποία ζητείται η καταβολή δώρων
εορτών και επιδόματος αδείας που καταργήθηκαν με την αντισυνταγματική, κατά
τους ισχυρισμούς τους, διάταξη της περίπτωσης 1 της υποπαραγράφου Γ.1 της
παραγράφου Γ του άρθρου πρώτου του ν. 4093/2012 και γ) η Πανελλήνια
Ομοσπονδία Εργαζομένων Δημόσιων Νοσοκομείων (ΠΟΕΔΗΝ) στο καταστατικό της
οποίας περιλαμβάνεται, μεταξύ άλλων, ως σκοπός «…η υπεράσπιση των
δικαιωμάτων τους [των μελών της], οικονομικών, επαγγελματικών, κοινωνικών,
συνδικαλιστικών, των πολιτικών και δημοκρατικών τους ελευθεριών και η
κατοχύρωσή τους» και η οποία προβάλει και αποδεικνύει, με προσκόμιση σχετικών
εγγράφων, ότι έχει ασκήσει ενώπιον του Μονομελούς Διοικητικού Πρωτοδικείου
Αθηνών την …/24.1.2019 πρόσθετη παρέμβαση προς υποστήριξη της … αγωγής του
μέλους της …… κατά του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου «…….», με την οποία ζητείται η
καταβολή δώρων εορτών και επιδόματος αδείας που καταργήθηκαν με την
αντισυνταγματική, κατά τους ισχυρισμούς του, διάταξη της περίπτωσης 1 της

υποπαραγράφου Γ.1 της παραγράφου Γ του άρθρου πρώτου του ν. 4093/2012. Οι
ως άνω παρεμβάσεις ασκούνται με έννομο συμφέρον και γενικά παραδεκτώς,
σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 1 του ν. 2479/1997 (Α΄ 67), 10. Επειδή, το
Σύνταγμα ορίζει, στο μεν άρθρο 4 παρ. 5 ότι «Οι Έλληνες πολίτες συνεισφέρουν
χωρίς διακρίσεις στα δημόσια βάρη, ανάλογα με τις δυνάμεις τους», στο δε άρθρο
25 παρ. 1 και 4 ότι: «1. Τα δικαιώματα του ανθρώπου ως ατόμου και ως μέλους του
κοινωνικού συνόλου και η αρχή του κοινωνικού κράτους δικαίου τελούν υπό την
εγγύηση του Κράτους. … Οι κάθε είδους περιορισμοί που μπορούν κατά το
Σύνταγμα να επιβληθούν στα δικαιώματα αυτά πρέπει να προβλέπονται είτε
απευθείας από το Σύνταγμα είτε από το νόμο, εφόσον υπάρχει επιφύλαξη υπέρ
αυτού και να σέβονται την αρχή της αναλογικότητας. 4. Το Κράτος δικαιούται να
αξιώνει από όλους τους πολίτες την εκπλήρωση του χρέους της κοινωνικής και
εθνικής αλληλεγγύης». Περαιτέρω, στο άρθρο 79 παρ. 1 του Συντάγματος ορίζεται
ότι «Η Βουλή κατά την τακτική ετήσια σύνοδό της ψηφίζει τον προϋπολογισμό των
εσόδων και εξόδων του Κράτους για το επόμενο έτος», και στο άρθρο 106 παρ. 1
αυτού, ότι «Για την εδραίωση της κοινωνικής ειρήνης και την προστασία του γενικού
συμφέροντος το Κράτος προγραμματίζει και συντονίζει την οικονομική
δραστηριότητα στη Χώρα, επιδιώκοντας να εξασφαλίσει την οικονομική ανάπτυξη
όλων των τομέων της εθνικής οικονομίας. …». Όπως έχει κριθεί, από το συνδυασμό
των ανωτέρω συνταγματικών διατάξεων συνάγεται ότι σε περιπτώσεις
παρατεταμένης οικονομικής κρίσης, ο κοινός νομοθέτης δύναται να θεσπίσει μέτρα
περιστολής των δημόσιων δαπανών που συνεπάγονται σοβαρή οικονομική
επιβάρυνση μεγάλων κατηγοριών του πληθυσμού και, ιδίως, όσων λαμβάνουν
μισθό ή σύνταξη από το δημόσιο ταμείο, λόγω της άμεσης εφαρμογής και
αποτελεσματικότητας των επιβαλλόμενων σε βάρος τους μέτρων για τον
περιορισμό του δημόσιου ελλείμματος. Η δυνατότητα, όμως, αυτή δεν μπορεί να
είναι απεριόριστη, αλλά έχει ως όριο τις αρχές της αναλογικότητας, της ισότητας
στην κατανομή των δημόσιων βαρών και του σεβασμού της ανθρώπινης
αξιοπρέπειας, οι οποίες επιτάσσουν το βάρος της δημοσιονομικής προσαρμογής να
κατανέμεται μεταξύ όλων των κατηγοριών απασχολουμένων τόσο στον δημόσιο,
όσο και στον ιδιωτικό τομέα, όπως, επίσης, και των ασκούντων ελευθέριο
επάγγελμα, δεδομένου, μάλιστα, ότι η βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών
είναι προς όφελος όλων. Και τούτο διότι, ενόψει και της καθιερούμενης στο άρθρο
25 παρ.4 του Συντάγματος αξίωσης του Κράτους να εκπληρώνουν όλοι οι πολίτες το
χρέος της κοινωνικής και εθνικής αλληλεγγύης, δεν είναι επιτρεπτό η επιβάρυνση
από τα μέτρα που λαμβάνονται προς αντιμετώπιση της δυσμενούς και
παρατεταμένης οικονομικής συγκυρίας να κατανέμεται πάντοτε σε συγκεκριμένες
κατηγορίες πολιτών, ώστε η σωρευτική επιβάρυνση αυτών να είναι ιδιαίτερα
μεγάλη και να είναι πλέον εμφανής η υπέρβαση των ορίων της αναλογικότητας και
της ισότητας στην κατανομή των δημόσιων βαρών, αντί της προώθησης
διαρθρωτικών μέτρων ή της είσπραξης των φορολογικών εσόδων, από τη μη
εφαρμογή των οποίων ευνοούνται, κυρίως, άλλες κατηγορίες πολιτών (ΣτΕ Ολομ.
481, 431/2018, 4741/2014, 2192-2196/2014, πρβλ. και Ολομ. 668/2012, σκ. 37).

11. Επειδή, παροχές επ’ ευκαιρία των εορτών των Χριστουγέννων και του Πάσχα
χορηγήθηκαν αρχικώς στον ιδιωτικό τομέα από τους εργοδότες, οικειοθελώς και ως
έθιμο, σε είδος ή σε χρήμα (εξ ού και η ονομασία «δώρα»), στη συνέχεια με
επαναλαμβανόμενες, κατ΄ έτος, υπουργικές αποφάσεις και μετά το ν.δ. 3239/1955

με συλλογικές συμβάσεις εργασίας ή διαιτητικές αποφάσεις. Στο Δημόσιο, τα
επιδόματα εορτών αναγνωρίσθηκαν υπέρ των δημοσίων υπαλλήλων με τον α.ν.
1502/1950 (Α?216), στο άρθρο 9 παρ. 1 του οποίου οριζόταν ότι «εις τους
δημοσίους πολιτικούς υπαλλήλους και υπηρέτας, τους στρατιωτικούς και τα όργανα
ασφαλείας παρέχεται: α) ο μισθός ενός μηνός επί ταις εορταίς των Χριστουγέννων.
β) ο μισθός ενός δεκαπενθημέρου επί ταις εορταίς του Πάσχα». Με το άρθρο 74
παρ. 1 του ν. 1811/1951 (Α?141) επαναλήφθηκε η ως άνω παρ. 1 του άρθρου 9 του
α.ν. 1502/1950, ενώ με την παρ. 2 του ίδιου άρθρου καθιερώθηκε και το επίδομα
αδείας, με τη χορήγηση κανονικής άδειας ή την έναρξη των θερινών διακοπών.
Αντίστοιχες ρυθμίσεις περιέλαβε το ν.δ. 4548/1966 (Α?188), ο Υπαλληλικός Κώδικας
(που κυρώθηκε με το άρθρο πρώτο του π.δ/τος 611/1977, Α΄198) και ο ν.
1505/1984 περί του μισθολογίου του προσωπικού της Δημόσιας Διοίκησης (Α΄ 194).
Με τον ν. 2470/1997 (Α΄ 40), στις διατάξεις του οποίου υπήχθησαν, κατά ρητή
πρόβλεψη του άρθρου 1 του νόμου αυτού, και οι υπάλληλοι της Γραμματείας των
Δικαστηρίων και Εισαγγελιών, ορίσθηκε, συναφώς, ότι οι τακτικές αποδοχές κάθε
μισθολογικού κλιμακίου αποτελούνταν από το βασικό μισθό και τα τακτικά
επιδόματα [χρόνου υπηρεσίας, εξομάλυνσης διαφορών μισθολογίου,
μεταπτυχιακών σπουδών κ.λπ. (άρθρα 7 και 8)], προβλέφθηκε δε ειδικώς η
χορήγηση και επιδομάτων εορτών και αδείας, του μεν επιδόματος Χριστουγέννων
ορισθέντος ίσου με το μηνιαίο βασικό μισθό του μισθολογικού κλιμακίου του
υπαλλήλου μετά των επιδομάτων χρόνου υπηρεσίας και εξομάλυνσης, των δε
επιδομάτων Πάσχα και αδείας ορισθέντων, καθενός εξ αυτών, ίσων προς το ήμισυ
των μηνιαίων ποσών του βασικού μισθού του εκάστοτε μισθολογικού κλιμακίου και
των επιδομάτων χρόνου υπηρεσίας και εξομάλυνσης (άρθρο 9). Αντίστοιχες
ρυθμίσεις περιέλαβε ο ν. 3205/2003 περί του μισθολογίου των λειτουργών και
υπαλλήλων του Δημοσίου (και των Ν.Π.Δ.Δ.) και των μόνιμων στελεχών των
Ενόπλων Δυνάμεων και των Σωμάτων Ασφαλείας (Α΄ 297), στις διατάξεις του
Μέρους Α΄ του οποίου υπήχθησαν, ρητώς, και οι υπάλληλοι της Γραμματείας των
Δικαστηρίων και Εισαγγελιών.

12. Επειδή, στο άρθρο 126 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής
Ένωσης» (ΣΛΕΕ) ορίζεται ότι: «1. Τα κράτη μέλη αποφεύγουν τα υπερβολικά
δημοσιονομικά ελλείμματα. 2. Επιτροπή παρακολουθεί την εξέλιξη της
δημοσιονομικής κατάστασης και το ύψος του δημοσίου χρέους στα κράτη μέλη
προκειμένου να εντοπίζει τις μεγάλες αποκλίσεις… 3. Εάν ένα κράτος μέλος δεν
εκπληρώνει τους όρους ενός από τα κριτήρια αυτά ή αμφοτέρων των κριτηρίων, η
Επιτροπή συντάσσει έκθεση… 6. Το Συμβούλιο, μετά από πρόταση της Επιτροπής
και αφού λάβει υπόψη τυχόν παρατηρήσεις του εν λόγω κράτους μέλους,
αποφασίζει, μετά από συνολική εκτίμηση, εάν υφίσταται ή όχι υπερβολικό
έλλειμμα. 7. Εάν το Συμβούλιο αποφασίσει, σύμφωνα με την παράγραφο 6, ότι
υπάρχει υπερβολικό έλλειμμα, απευθύνει, χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση και
μετά από σύσταση της Επιτροπής, συστάσεις στο εν λόγω κράτος μέλος
προκειμένου να τερματίσει την κατάσταση αυτή εντός καθορισμένου χρονικού
διαστήματος… 8. Εάν το Συμβούλιο διαπιστώσει ότι δεν ανελήφθη αποτελεσματική
δράση σε εφαρμογή των συστάσεών του, εντός του καθορισμένου χρονικού
διαστήματος, τότε μπορεί να τις ανακοινώσει δημοσία. Εάν ένα κράτος μέλος
επιμένει να μην εφαρμόζει τις συστάσεις του Συμβουλίου, τότε το Συμβούλιο
μπορεί να αποφασίσει να ειδοποιήσει το κράτος μέλος να λάβει, εντός

συγκεκριμένης προθεσμίας, μέτρα για τη μείωση του ελλείμματος την οποία το
Συμβούλιο κρίνει αναγκαία για να αντιμετωπιστεί η κατάσταση αυτή…. 10. Το
Συμβούλιο, εφόσον ένα κράτος μέλος δεν συμμορφώνεται με απόφαση που έχει
ληφθεί σύμφωνα με την παράγραφο 6, μπορεί να αποφασίσει να εφαρμόσει ή να
ενισχύσει ένα ή περισσότερα από τα ακόλουθα μέτρα: -να απαιτήσει να δημοσιεύει
το εν λόγω κράτος μέλος πρόσθετες πληροφορίες τις οποίες ορίζει το Συμβούλιο,
προτού εκδώσει ομολογίες και χρεόγραφα, -να καλέσει την Ευρωπαϊκή Τράπεζα
Επενδύσεων να αναθεωρήσει την πολιτική δανεισμού που ασκεί έναντι του εν λόγω
κράτους μέλους, -να απαιτήσει από το εν λόγω κράτος μέλος να καταθέσει ατόκως
στην Ένωση ποσό κατάλληλου ύψους, έως ότου, κατά τη γνώμη του Συμβουλίου,
διορθωθεί το υπερβολικό έλλειμμα, -να επιβάλει πρόστιμα εύλογου ύψους. Ο
πρόεδρος του Συμβουλίου ενημερώνει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για τις
αποφάσεις τις οποίες λαμβάνει…».

13. Επειδή, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), μετά από σύσταση της
Επιτροπής, με την 2009/415/ΕΚ απόφασή του, διαπίστωσε, σύμφωνα με το άρθρο
126 παρ. 6 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (ΣΛΕΕ), ότι
στην Ελλάδα υπήρχε υπερβολικό έλλειμμα, το οποίο ανήλθε στο 3,5% του ΑΕΠ το
2007 και στο 3,6% του ΑΕΠ το 2008, υπερβαίνοντας το 3% του ΑΕΠ που ορίζει η
Συνθήκη. Επίσης, διαπιστώθηκε ότι το ακαθάριστο χρέος της Γενικής Κυβέρνησης
ανήλθε στο 94,8% του ΑΕΠ το 2007 και στο 94,6% του ΑΕΠ το 2008, ποσοστό σαφώς
υψηλότερο της τιμής αναφοράς του 60% του ΑΕΠ που ορίζει η Συνθήκη. Το
Συμβούλιο, κατ’ εφαρμογή του άρθρου 126 παρ. 6 της ΣΛΕΕ, εξέδωσε σύσταση προς
την Ελλάδα για διόρθωση του υπερβολικού ελλείμματος το αργότερο έως το 2010,
με μείωση του ελλείμματος Γενικής Κυβέρνησης κάτω του 3% του ΑΕΠ με αξιόπιστο
και διατηρήσιμο τρόπο. Στις 16.2.2010 το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης
εξέδωσε την 2010/182/ΕΕ (ΕΕ L 83) απόφασή του, με την οποία απηύθυνε, κατ’
εφαρμογή του άρθρου 126 παρ. 9, σε συνδυασμό με το άρθρο 136, της Συνθήκης
για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Σ.Λ.Ε.Ε.), ειδοποίηση προς την Ελλάδα
για τη λήψη μέτρων για τη μείωση του ελλείμματος. Μεταξύ των μέτρων
περιλαμβάνεται η περικοπή των ειδικών επιδομάτων των δημοσίων υπαλλήλων,
«με αποτέλεσμα τη μείωση των συνολικών απολαβών στον τομέα της Γενικής
Κυβέρνησης, ως πρώτο βήμα για τη βελτίωση του συστήματος των μισθών και τον
εξορθολογισμό της μισθολογικής κλίμακας στο δημόσιο». Κατόπιν τούτων
δημοσιεύθηκε ο ν. 3833/2010 (Α΄ 40), με τις διατάξεις του οποίου, μεταξύ των
άλλων μέτρων, μειώθηκαν οι αποδοχές των υπηρετούντων, με οποιαδήποτε σχέση
εργασίας, στον στενό ή ευρύτερο δημόσιο τομέα (άρθρο 1) αναδρομικά από
1.1.2010 (άρθρα 20 παρ. 1 και 1 παρ. 9) και ορίσθηκε νέο όριο στις συνολικές
αποδοχές και πρόσθετες αμοιβές ή απολαβές όλων των εργαζομένων στο δημόσιο
τομέα (άρθρο 2) αναδρομικά από 1.3.2010 (άρθρο 20 παρ. 2). Ειδικότερα, στο
άρθρο 1 του νόμου αυτού ορίσθηκαν, μεταξύ άλλων, τα εξής: «2. Τα πάσης φύσεως
επιδόματα, αποζημιώσεις και αμοιβές γενικά, καθώς και τα με οποιαδήποτε άλλη
ονομασία οριζόμενα και από οποιαδήποτε γενική ή ειδική διάταξη προβλεπόμενα
των λειτουργών και υπαλλήλων του Δημοσίου, των Νομικών Προσώπων Δημοσίου
Δικαίου (Ν.Π.Δ.Δ.) και των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Ο.Τ.Α.), των
μόνιμων στελεχών των Ενόπλων Δυνάμεων και αντιστοίχων της Ελληνικής
Αστυνομίας, καθώς και του Πυροσβεστικού και Λιμενικού Σώματος μειώνονται κατά
ποσοστό δώδεκα τοις εκατό (12%). Τα επιδόματα των παραγράφων A3 των άρθρων

παραγράφου Γ του άρθρου πρώτου του ανωτέρω ν. 4093/2012 επήλθε κατάργηση
των επιδομάτων εορτών και αδείας, ορισθέντος ειδικότερα ότι: «Τα επιδόματα
εορτών Χριστουγέννων, Πάσχα και αδείας, που προβλέπονται από οποιαδήποτε
γενική ή ειδική διάταξη, ή ρήτρα ή όρο συλλογικής σύμβασης εργασίας, διαιτητική
απόφαση ή με ατομική σύμβαση εργασίας ή συμφωνία, για λειτουργούς,
υπαλλήλους και μισθωτούς του Δημοσίου, Ν.Π.Δ.Δ., Ν.Π.Ι.Δ., και Ο.Τ.Α., καθώς και
για τα μόνιμα στελέχη των Ενόπλων Δυνάμεων και αντίστοιχους της Ελληνικής
Αστυνομίας, του Πυροσβεστικού και Λιμενικού Σώματος, καταργούνται από
1.1.2013». Σχετικά με τις ρυθμίσεις αυτές, στην αιτιολογική έκθεση του νόμου
-χωρίς, πάντως, μνεία των προηγουμένως επιβληθεισών μειώσεων- αναφέρεται ότι:
«Με τις διατάξεις της περίπτωσης 1 καταργούνται, από 1.1.2013, τα επιδόματα
εορτών και αδείας για όλους τους λειτουργούς και υπαλλήλους του Δημοσίου, των
ΝΠΔΔ, και των ΟΤΑ. Με τις ίδιες διατάξεις καταργούνται τα επιδόματα εορτών και
αδείας και για όλους τους υπαλλήλους και τους μισθωτούς των ΝΠΙΔ». Εξάλλου,
στην έκθεση του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους, που συνόδευε το σχέδιο του
ανωτέρω ν. 4093/2012 κατά την υποβολή του προς ψήφιση στη Βουλή,
αναφέρονται, σχετικώς, τα εξής «Παράγραφος Γ Τροποποιούνται οι μισθολογικές
διατάξεις που διέπουν τους φορείς του δημόσιου τομέα ως ακολούθως: –
Καταργούνται, από 1-1-2013, τα επιδόματα εορτών και άδειας υπέρ των υπαλλήλων
και λειτουργών του Δημοσίου, των ο.τ.α. και των άλλων ν.π.δ.δ., καθώς και υπέρ
των μισθωτών των ν.π.ι.δ. … 2. Από τις προτεινόμενες διατάξεις προκαλούνται τα
ακόλουθα οικονομικά αποτελέσματα: Α. Επί του κρατικού προϋπολογισμού 1.
Ετήσια εξοικονόμηση δαπάνης ποσού … 469.600.000 ΕΥΡΩ από την κατάργηση των
δώρων εορτών και επιδόματος άδειας στους εν ενεργεία υπαλλήλους και
λειτουργούς (Παρ. Γ)».

17. Επειδή, όπως έχει κριθεί, ο νομοθέτης, εκτιμώντας τις εκάστοτε επικρατούσες
κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες και λαμβάνοντας υπόψη τη δημοσιονομική
κατάσταση της Χώρας, δύναται, καταρχήν, να προβαίνει σε αναμόρφωση του
μισθολογίου των δημοσίων λειτουργών και υπαλλήλων, εισάγοντας νέες ρυθμίσεις,
η συνταγματικότητα των οποίων υπόκειται σε οριακό έλεγχο εκ μέρους του δικαστή
(ΣτΕ Ολομ. 481/2018, βλ. και Ολομ. 3372, 3373/2015, 3177/2014, πρβλ. και Ολομ.
431/2018, 3404-3406/2014, 2192-2196/2014, 668/2012, σκ. 35 κ.ά.). Η αντίληψη
αυτή περί των περιθωρίων εκτίμησης που απολαμβάνει ο εθνικός νομοθέτης σε
ζητήματα δημοσιονομικής πολιτικής υιοθετείται και από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο
Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Ε.Δ.Δ.Α.), το οποίο παγίως δέχεται ότι στο
προστατευτικό πεδίο του άρθρου 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της
Ε.Σ.Δ.Α. εμπίπτουν μεν οι δεδουλευμένες αποδοχές του δημοσιοϋπαλληλικού
δικαίου και η προσδοκία για τη μελλοντική καταβολή τους, εφόσον υφίσταται
επαρκής νομική βάση στο εθνικό δίκαιο για την ικανοποίηση των σχετικών
αξιώσεων, πλην, με τις διατάξεις αυτές δεν κατοχυρώνεται δικαίωμα σε διαρκή
απόληψη αποδοχών και συντάξεων συγκεκριμένου ύψους (ΕΔΔΑ, απόφαση της
19.4.2007, … κατά Φινλανδίας, απόφαση της 20.3.2012, .. κατά Ρουμανίας, ΣτΕ
Ολομ. 481/2018, 3404-3406/2014, 3177/2014, 668/2012, σκ. 34, βλ. και Ολομ.
431/2018, 2192-2196/2014 κ.ά.), εκτός αν συντρέχει περίπτωση διακινδύνευσης της
αξιοπρεπούς διαβίωσης του ενδιαφερομένου (ΣτΕ Ολομ. 481/2018, 668/2012, σκ.
35).

18. Επειδή, όπως συνάγεται από τα ανωτέρω νομοθετήματα, σε συνδυασμό με τις
οικείες αιτιολογικές εκθέσεις, με την εμφάνιση της οξύτατης δημοσιονομικής κρίσης
στις αρχές του έτους 2010, ο νομοθέτης, εκτιμώντας ότι υφίστατο άμεσος κίνδυνος
κατάρρευσης της οικονομίας και χρεοκοπίας της Χώρας και ότι ο μόνος τρόπος για
να αντιμετωπισθεί η κατάσταση ήταν η προσφυγή στη χρηματοδοτική υποστήριξη
από τα κράτη της Ευρωζώνης και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, έλαβε, έναντι της
υποστήριξης αυτής, κυριαρχικώς, σειρά μέτρων περιστολής των δημόσιων
δαπανών, μεταξύ των οποίων και η διενέργεια περικοπών και μειώσεων των
αποδοχών των υπαλλήλων του Δημοσίου. Οι περικοπές και οι μειώσεις αυτές, οι
οποίες ξεκίνησαν με την αναδρομική μείωση των αποδοχών κατά 12% και των
επιδομάτων εορτών και αδείας κατά 30% και τον ορισμό νέου ορίου στις συνολικές
αποδοχές των εργαζομένων στο δημόσιο τομέα (άρθρα 1 παράγραφοι 2 και 9, 2
παρ.1 και 20 παρ.1 του ν. 3833/2010) και συνεχίσθηκαν σε σύντομο χρονικό
διάστημα με την περαιτέρω μείωση των αποδοχών κατά 8%, καθώς και με την
αποσύνδεση του ύψους των επιδομάτων εορτών και αδείας από το βασικό μισθό,
την πρόβλεψη για καθένα από τα επιδόματα αυτά ενός πάγιου και εκ των προτέρων
καθορισμένου ποσού και τη θέσπιση μέγιστου ορίου συνολικών αποδοχών για την
επιτρεπτή καταβολή των εν λόγω επιδομάτων (άρθρο τρίτο παράγραφοι 1 και 6 του
ν. 3845/2010), την εν συνεχεία αναστολή των διατάξεων περί μισθολογικής
εξελίξεως των υπαλλήλων (άρθρο 38 παρ. 5 του ν. 3986/2011), την αναδρομική
μείωση κατά το ήμισυ, του κινήτρου απόδοσης (άρθρο 55 παρ. 23 περίπτ. α΄ του ν.
4002/2011), καθώς και την καθιέρωση νέου ενιαίου μισθολογίου – βαθμολογίου (ν.
4024/2011) με συνέπεια την περαιτέρω περικοπή των αποδοχών, εντάσσονται στις
δέσμες μέτρων που είχαν ως βάση τις προβλέψεις του πρώτου «Μνημονίου
Συνεννόησης» και του πρώτου «Μεσοπρόθεσμου Πλαισίου Δημοσιονομικής
Στρατηγικής» (ετών 2012 – 2015) και απέβλεπαν στην άμεση μείωση των κρατικών
δαπανών για την εξεύρεση πόρων προς αντιμετώπιση της έκτακτης ανάγκης στην
οποία βρέθηκε η Χώρα. Για τους λόγους δε αυτούς, όπως έχει κριθεί, ειδικώς τα
θεσπισθέντα με τους ανωτέρω νόμους 3833/2010, 3845/2010 και 4024/2011
μισθολογικά μέτρα (περικοπές αποδοχών και επιδομάτων) δεν παρίσταντο,
καταρχήν, απρόσφορα, και μάλιστα προδήλως, ούτε μη αναγκαία, για την επίτευξη
των επιδιωκόμενων με αυτά ως άνω σκοπών (ΣτΕ Ολομ. 668/2012, σκ. 35,
1283/2012, σκ. 31, 3177/2014, βλ. και Ολομ. 3404 – 3406/2014, 3372, 3373/2015).

19. Επειδή, στη συνέχεια και προς εφαρμογή του εγκριθέντος με το ν. 4046/2012
δεύτερου Μνημονίου Συνεννόησης, δημοσιεύθηκε ο ν. 4093/2012, με τις διατάξεις
του οποίου ο νομοθέτης, αφού διαπίστωσε ότι η οικονομική ύφεση συνεχίζεται και
ότι η Χώρα εξακολουθεί να έχει συνεχή προβλήματα με τη φορολογική
«συμμόρφωση», την είσπραξη ληξιπρόθεσμων οφειλών προς το Κράτος και την
προώθηση των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, αποφάσισε να λάβει και πάλι,
μεταξύ άλλων, ως άμεσο μέτρο για την αντιμετώπιση της παρατεταμένης
οικονομικής και δημοσιονομικής κρίσης, την περαιτέρω μείωση των αποδοχών των
μισθοδοτουμένων από το Δημόσιο, στο πλαίσιο δε αυτό, με την επίμαχη διάταξη
της περίπτωσης 1 της υποπαραγράφου Γ.1 της παραγράφου Γ του άρθρου πρώτου
του εν λόγω ν. 4093/2012 καταργήθηκαν πλήρως, από 1.1.2013, τα επιδόματα
εορτών και αδείας για όλους τους λειτουργούς και υπαλλήλους που αμείβονται από
το δημόσιο ταμείο. [Επιπλέον, στην ίδια υποπαράγραφο Γ.1 της παρ. Γ του άρθρου
πρώτου του ν. 4093/2012 προβλέφθηκαν, εκτός από τις μειώσεις των «ειδικών

μισθολογίων», μεταξύ άλλων και αναστολή, έως τις 31.12.2016, αφενός της
καταβολής κινήτρου επίτευξης στόχων και κινήτρου επίτευξης δημοσιονομικών
στόχων και αφετέρου της κατανομής, σε δύο επόμενα έτη, της υπερβάλλουσας το
ποσοστό 25% μείωσης, βάσει του ν. 4024/2011, των καταβαλλόμενων συνολικών
μηνιαίων αποδοχών, μείωση της αντιμισθίας των προέδρων των δημοτικών και
περιφερειακών συμβουλίων κατά 50%, κατάργηση της αποζημίωσης των μελών των
δημοτικών συμβουλίων, των οικονομικών επιτροπών των δήμων κ.λπ., ένταξη των
υπαλλήλων της Βουλής και της Προεδρίας της Δημοκρατίας στο ν. 4024/2011].

20. Επειδή, σύμφωνα και με τα εκτιθέμενα στη σκέψη 17, από καμία συνταγματική
διάταξη ή αρχή δεν κωλύεται, καταρχήν, ο νομοθέτης, εκτιμώντας τις εκάστοτε
συνθήκες και λαμβάνοντας υπόψη τη δημοσιονομική κατάσταση της Χώρας, να
προβαίνει σε αναμόρφωση του μισθολογίου των δημοσίων λειτουργών και
υπαλλήλων, εισάγοντας νέες ρυθμίσεις, οι οποίες υπόκεινται σε οριακό, μόνο,
δικαστικό έλεγχο. Δύναται, επομένως, ο νομοθέτης, για λόγους που αυτός εκτιμά
και η κατ` ουσίαν αξιολόγηση των οποίων δεν υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο, να
θεσπίσει μέτρα περιστολής των δημόσιων δαπανών που συνεπάγονται οικονομική
επιβάρυνση μεγάλων κατηγοριών του πληθυσμού και, ιδίως, όσων λαμβάνουν
μισθό, σύνταξη ή άλλες παροχές από το δημόσιο ταμείο, λόγω της ανάγκης άμεσης
απόδοσης και αποτελεσματικότητας των επιβαλλόμενων μέτρων για τον
περιορισμό του δημόσιου ελλείμματος. Στις περιπτώσεις δε αυτές, το επίπεδο
αξιοπρεπούς διαβίωσης δεν προσδιορίζεται με βάση τις προηγούμενες αποδοχές
των προσώπων αυτών, αλλά με βάση τις γενικότερα επικρατούσες συνθήκες και σε
συνάρτηση με το επίπεδο διαβίωσης του πληθυσμού της Χώρας εν γένει. Εν
προκειμένω, με την επίμαχη διάταξη του ν. 4093/2012 ο νομοθέτης προέβη στην
πλήρη κατάργηση των επιδομάτων εορτών και αδείας για τους λειτουργούς και
υπαλλήλους του Δημοσίου και του ευρύτερου δημόσιου τομέα και για τους
στρατιωτικούς, ως άμεσο μέτρο για την αντιμετώπιση της, κατά την εκτίμησή του,
συνεχιζόμενης οικονομικής και δημοσιονομικής κρίσης. Το μέτρο δε αυτό αποτελεί
τμήμα ενός ευρύτερου, ολοκληρωμένου προγράμματος δημοσιονομικής
προσαρμογής («Μεσοπρόθεσμο Σχέδιο Δημοσιονομικής Στρατηγικής 2013 – 2016»)
και προώθησης διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων της ελληνικής οικονομίας, το οποίο
αποσκοπεί τόσο στην κάλυψη των άμεσων οικονομικών αναγκών της Χώρας και την
αντιμετώπιση των ιδιαίτερα αυξημένων ελλειμμάτων, όσο και στη βελτίωση της
μελλοντικής δημοσιονομικής κατάστασής της (βλ. σχετικές αναφορές στο εγκριθέν
με το ν. 4046/2012 Μνημόνιο Οικονομικής και Χρηματοπιστωτικής Πολιτικής καθώς
και στην αιτιολογική έκθεση του Μεσοπρόθεσμου Πλαισίου Δημοσιονομικής
Στρατηγικής 2013-2016), δηλαδή στην εξυπηρέτηση σκοπών, που συνιστούν
σοβαρούς λόγους δημοσίου συμφέροντος, δυνάμενους να δικαιολογήσουν, κατ’
αρχήν, τη λήψη μέτρων περιστολής μισθολογικών δαπανών του Δημοσίου (πρβλ.
ΣτΕ Ολομ. 3372, 3373/2015, 3404-3406/2014, 3177/2014, 1286/2012, σκ. 16,
668/2012, σκ. 35), δεδομένου ότι συνδέεται με την εκπλήρωση υποχρεώσεων που
απορρέουν από τη συμμετοχή της Ελληνικής Δημοκρατίας στην Οικονομική και
Νομισματική Ένωση. Οι υποχρεώσεις αυτές προβλέπονται στις αποφάσεις
2010/320, 2011/734 του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για τις οποίες το
Γενικό Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δέχθηκε ότι: «… εκδόθηκαν αφού
διαπιστώθηκε ότι η επιδείνωση των δημοσίων οικονομικών της Ελληνικής
Δημοκρατίας απειλούσε τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα τόσο της ιδίας όσο και

της ζώνης του ευρώ εν γένει» και ότι «…στο πλαίσιο αυτό τα δημοσιονομικά μέτρα
που προβλέπουν οι επίμαχες αποφάσεις συζητήθηκαν διεξοδικά με την Ελληνική
Κυβέρνηση και συμφωνήθηκαν από κοινού από την Επιτροπή, την ΕΚΤ και το ΔΝΤ…
Συνεπώς, υπό το πρίσμα των ανωτέρω δεν ήταν προδήλως αδικαιολόγητο να
προβλεφθεί η λήψη μέτρων εξοικονόμησης δαπανών» (βλ. απόφαση Γενικού
Δικαστηρίου ΕΕ Τ-531/14, Λεϊμονιά Σωτηροπούλου κατά Συμβουλίου Ευρωπαϊκής
Ένωσης, σκ. 84, 85, 86). Σε εκπλήρωση των υποχρεώσεων αυτών θεσπίστηκε το
προαναφερόμενο πρόγραμμα δημοσιονομικής προσαρμογής, για τα έτη 2013-
2016, βάσει της από Ιουλίου 2012 μελέτης του Κέντρου Προγραμματισμού και
Οικονομικών Ερευνών με τίτλο «Επισκόπηση δαπανών Γενικής Κυβέρνησης 2013-
2016». Στο πλαίσιο της μελέτης αυτής, εντοπίστηκαν δαπάνες, η περικοπή των
οποίων συμβάλλει σε «αποτελεσματικό και βιώσιμο περιορισμό των ελλειμμάτων».
Ειδικά σε σχέση με τη μισθολογική δαπάνη, στη μελέτη διαπιστώθηκε ότι
παραμένει σε υψηλά επίπεδα παρά τις παρεμβάσεις που έγιναν από το έτος 2010.
Στην ίδια, άλλωστε, διαπίστωση της υψηλής μισθολογικής δαπάνης, ειδικά σε
σύγκριση με τα άλλα κράτη- μέλη της Ευρωζώνης, προέβησαν και οι αρμόδιες
υπηρεσίες της Ε.Ε. Εξάλλου, τα επιδόματα εορτών και αδείας δεν συνιστούν
απόλυτα προνόμια και ο περιορισμός των αποδοχών των δημοσίων υπαλλήλων με
την κατάργηση τους δικαιολογείται για λόγους γενικού συμφέροντος, που
αποσκοπεί στη διασφάλιση της δημοσιονομικής εξυγίανσης και στη μείωση των
δημοσίων δαπανών της Χώρας και, κατά συνέπεια, το μέτρο αυτό αναταποκρίνεται
επίσης στους σκοπούς που επιδιώκει η Ευρωπαϊκή Ένωση, δηλαδή στη διασφάλιση
της δημοσιονομικής πειθαρχίας των κρατών μελών που έχουν ως νόμισμα το ευρώ
και στην εξασφάλιση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας της ζώνης του ευρώ
(πρβλ. ανωτέρω απόφαση Γενικού Δικαστηρίου ΕΕ Τ-531/14, σκ. 89, 90). Επομένως,
το επίδικο μέτρο της κατάργησης των επιδομάτων εορτών και αδείας, το οποίο,
λόγω της φύσης του, συμβάλλει άμεσα στην περιστολή των δημόσιων δαπανών,
τεκμηριώνεται επαρκώς με βάση τα ανωτέρω στοιχεία, δεν παρίσταται δε
απρόσφορο, και μάλιστα προδήλως, για την επίτευξη των επιδιωκόμενων ως άνω
σκοπών, ούτε μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν ήταν αναγκαίο, δεδομένου ότι με αυτό το
μέτρο, το οποίο εφαρμόζεται γενικά σε όλους τους μισθωτούς του δημόσιου τομέα,
γίνεται προσπάθεια εξοικονόμησης και περιορισμού των διογκωμένων δαπανών της
Γενικής Κυβέρνησης, η οποία υπαγορεύεται από επιταγές της Ευρωπαϊκής Ένωσης
για μείωση του υπερβολικού δημοσίου ελλείμματος (πρβλ. αποφάσεις ΔΕΕ C-49/18,
…, σκ. 67 και C-64/16, …….., σκ. 49 και 52). Εξάλλου, κατά τη λήψη του επίμαχου
μέτρου της κατάργησης των εν λόγω επιδομάτων εορτών και αδείας, ο νομοθέτης
είχε πλήρη επίγνωση όχι μόνο του εν γένει επιπέδου διαβίωσης του πληθυσμού της
Χώρας, αλλά και ειδικά του επιπέδου διαβίωσης των δημοσίων υπαλλήλων.
Συγκεκριμένα, και όπως προκύπτει από τα δημοσιευμένα και διαθέσιμα στις
υπηρεσίες του Ελληνικού Δημοσίου, κατά τον κρίσιμο χρόνο θέσπισης του ν.
4093/2012 (12.11.2012), στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής (ΕΛΣΤΑΤ),
δηλαδή της κατά τα άρθρα 1 παρ. 2 και 10 του ν. 3832/2010 (Α?38), όπως ισχύει,
ανεξάρτητης αρχής, η οποία αποτελεί την εθνική στατιστική αρχή, σύμφωνα με το
άρθρο 5 του Κανονισμού (ΕΕ) αριθμ. 223/2009 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και
του Συμβουλίου, της 11ης Μαρτίου 2009 (L 87/164), και υπάγεται στον έλεγχο της
Βουλής των Ελλήνων, το 2011 το όριο κινδύνου φτώχειας ανά άτομο μετά τις
κοινωνικές μεταβιβάσεις (ΕΚΑΣ και λοιπά κοινωνικά επιδόματα) είχε διαμορφωθεί
στα 6.591 ευρώ (βλ. έκδοση ΕΛΣΤΑΤ, Συνθήκες Διαβίωσης στην Ελλάδα, 2.11.2012),

τη στιγμή που το μέσο ετήσιο ισοδύναμο ατομικό εισόδημα ανήρχετο στα 12.637,08
ευρώ (βλ. το από 2.11.2012 Δελτίο Τύπου της ΕΛΣΤΑΤ με τίτλο «Έρευνα Εισοδήματος
και Συνθηκών Διαβίωσης των Νοικοκυριών 2011»). Παράλληλα, με τον ν. 4014/2011
θεσπίστηκε, όπως εκτέθηκε σε προηγούμενη σκέψη, νέο, ενιαίο μισθολόγιο των
δημοσίων υπαλλήλων, με τον βασικό μισθό υπαλλήλου κατηγορίας ΥΕ με βαθμό ΣΤ
να διαμορφώνεται στα 780 ευρώ, τον βασικό μισθό υπαλλήλου κατηγορίας ΔΕ με
βαθμό ΣΤ να διαμορφώνεται στα 858 ευρώ, τον βασικό μισθό υπαλλήλου
κατηγορίας ΤΕ με βαθμό ΣΤ να διαμορφώνεται στα 1037 ευρώ και τον βασικό μισθό
υπαλλήλου κατηγορίας ΠΕ με βαθμό ΣΤ να διαμορφώνεται στα 1092 ευρώ (άρθρο
13 του ν. 4024/2011), ενώ με τον ν. 4093/2012 ο κατώτατος βασικός μισθός
διαμορφώθηκε στα 586,08 ευρώ και το κατώτατο ημερομίσθιο στα 26,18 ευρώ.
Κατά συνέπεια, οι αποδοχές των δημοσίων υπαλλήλων, ακόμη και μετά την
κατάργηση των επίμαχων επιδομάτων, εξασφάλιζαν αξιοπρεπές επίπεδο
διαβίωσης, τόσο σε σχέση με όσους διαβιούσαν στα όρια της φτώχειας όσο και με
όσους απασχολούνταν στον ιδιωτικό τομέα με τον κατώτατο βασικό μισθό και
ημερομίσθιο. Εξάλλου, η εκτίμηση του νομοθέτη ως προς τα ληπτέα μέτρα για την
αντιμετώπιση της διαπιστωθείσης από αυτόν κρίσιμης κατάστασης υπόκειται, κατά
τα ανωτέρω, σε οριακό δικαστικό έλεγχο (πρβλ. ΣτΕ Ολομ. 3372, 3373/2015,
3404-3406/2014, 3177/2014, 1286/2012, σκ. 16, 668/2012, σκ. 35), δεδομένου ότι ο
νομοθέτης απολαμβάνει μεγάλης ελευθερίας επιλογής στη χάραξη της οικονομικής
και κοινωνικής πολιτικής, ιδίως όταν η επιλογή αυτή αναφέρεται σε χορήγηση
παροχών και εντάσσεται σε πρόγραμμα δημοσιονομικής προσαρμογής που
αποσκοπεί στη δημοσιονομική εξυγίανση, ενόψει των περιορισμένων πόρων του
κράτους (βλ. απόφαση Ε.Δ.Δ.Α., Κουφάκη και ΑΔΕΔΥ κατά Ελλάδος, της 7.5.2013, σκ.
39). Κατά συνέπεια, τυχόν ύπαρξη εναλλακτικών λύσεων για το νομοθέτη δεν
καθιστά από μόνη της μη αιτιολογημένη την επίδικη ρύθμιση, ούτε, άλλωστε,
υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο η συγκεκριμένη επιλογή, αν, δηλαδή, ο νομοθέτης
επέλεξε τον καλύτερο τρόπο χειρισμού του προβλήματος ή αν έπρεπε να είχε
ασκήσει διαφορετικά την εξουσία του (πρβλ. Ε.Δ.Δ.Α., .. και ..κατά Ελλάδος, σκ. 48).
Περαιτέρω, ενόψει της κατά τα άνω φύσης των επιδομάτων εορτών και αδείας και
του λόγου της θέσπισής τους, καθώς και του ύψους, στο οποίο είχαν διαμορφωθεί
κατά τον κρίσιμο χρόνο, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η κατάργησή τους στερείται,
προδήλως, εύλογης βάσης, ούτε ότι η επερχόμενη με αυτήν μείωση των συνολικών
αποδοχών θέτει σε διακινδύνευση την αξιοπρεπή διαβίωση των υπαλλήλων (πρβλ.
ΣτΕ Ολομ. 3404-3406/2014, 3177/2014, πρβλ. και Ε.Δ.Δ.Α., .. .. κατά Ελλάδος, σκ. 31,
45 και 46). Εξάλλου, εκ μόνου του λόγου ότι άλλες ρυθμίσεις του ν. 4093/2012, οι
οποίες αφορούν διαφορετικά θέματα (μισθούς και συντάξεις), κρίθηκαν
αντισυνταγματικές με αποφάσεις του Δικαστηρίου, δεν προκύπτει αναγκαίως
αντισυνταγματικότητα και της επίδικης ρύθμισης. Και τούτο, διότι ανεξάρτητα από
το ότι ο ν. 4093/2012 περιελάμβανε πλήθος μέτρων με άμεσο οικονομικό αντίκτυπο
στα εισοδήματα διαφόρων κοινωνικών ομάδων, αλλά και οικονομικών φορέων,
ορισμένα από τα οποία κρίθηκαν συνταγματικά [βλ. ενδ. ΣτΕ Ολομ. 2307/2014, με
την οποία κρίθηκαν σύμφωνες με το Σύνταγμα οι ρυθμίσεις της ΠΥΣ 6/2012, αλλά
και του ν. 4093/2012 που ακολούθησε με διατάξεις ταυτόσημου περιεχομένου
(άρθρο πρώτο παράγραφος ΙΑ υποπαράγραφος ΙΑ.11), οι οποίες περιορίζουν το
πεδίο συλλογικής αυτονομίας και ρυθμίζουν μισθολογικά και εν γένει εργασιακά
δικαιώματα των μισθωτών του ιδιωτικού τομέα της οικονομίας και των δημοσίων
επιχειρήσεων, όπως η μείωση του κατώτατου μισθού και ημερομισθίου (σκ. 16, 23

και 36), ΣτΕ 2439/2015, με την οποία κρίθηκαν σύμφωνες με το Σύνταγμα, την ΕΣΔΑ
και το ενωσιακό δίκαιο οι διατάξεις του άρθρου πρώτο παρ. ΙΒ 2 α΄ του ν.
4093/2012, με τις οποίες αντικαταστάθηκε το άρθρο 11 του ν. 4052/2012, για τον
μηχανισμό αυτόματης επιστροφής «claw back και rebate», ΣτΕ Ολομ. 3373/2015, με
την οποία κρίθηκαν σύμφωνες με το Σύνταγμα οι ρυθμίσεις των περ. 9 και 12 της
υποπαραγράφου Γ1 της παραγράφου Γ του άρθρου πρώτου του ν. 4093/2012 για
τον εξορθολογισμό του μισθολογικού καθεστώτος και την ενιαία αντιμετώπιση των
δικηγόρων που υπηρετούν με σχέση έμμισθης εντολής στον δημόσιο τομέα
(καθορίστηκε ως βασικός μισθός για τους δικηγόρους παρ’ Αρείω Πάγω ο μισθός
του Β΄ βαθμού των δημοσίων υπαλλήλων αντί του Α΄ βαθμού), ΣτΕ 660/2016, με
την οποία κρίθηκε σύμφωνη με το Σύνταγμα η περ. 4 της υποπαραγράφου ΙΑ.6 με
τίτλο της παραγράφου ΙΑ του άρθρου πρώτου του ν. 4093/2012, για την κατάργηση
της μηνιαίας επικουρικής σύνταξης που ελάμβαναν από το ΕΤΕΑ οι εκπρόσωποι
εργατικών και επαγγελματικών οργανώσεων υπό την ιδιότητά τους αυτή, ΣτΕ Ολομ.
734/2016, με την οποία κρίθηκε σύμφωνο με το Σ. το άρθρο πρώτο,
υποπαράγραφος ΙΑ.5. περ. 2 του ν. 4093/2012 περί μείωσης του εφάπαξ, ΣτΕ
719/2018, με την οποία κρίθηκαν σύμφωνες με το Σ. οι διατάξεις της περ. 12 της
υποπαρ. ΙΑ.2 της παρ. ΙΑ του άρθρου πρώτου του ν. 4093/2012, με τις οποίες
καταργήθηκε, από 1.11.2012, η προβλεπόμενη από την παρ. 4 του άρθρου 63 του ν.
1892/1990 ισόβια σύνταξη πολυτέκνου (εξοικονόμηση δαπάνης 71 εκ. ευρώ το
2013)], αντίθετη εκδοχή θα ισοδυναμούσε με αφηρημένο έλεγχο
συνταγματικότητας του νόμου, ο οποίος, σύμφωνα με το Σύνταγμα, δεν έχει
ανατεθεί στο Δικαστήριο. Ενόψει αυτών, η διάταξη της περίπτωσης 1 της
υποπαραγράφου Γ.1 της παραγράφου Γ του άρθρου πρώτου του ν. 4093/2012, με
την οποία, κατ’ εκτίμηση του δημοσιονομικού κόστους (ετήσια εξοικονόμηση
δαπάνης ποσού 469.600.000 ευρώ, βλ. έκθεση Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους
ανωτέρω, σκ. 13) καταργήθηκαν τα δώρα εορτών και το επίδομα αδείας, δεν
παραβιάζει τη δίκαιη ισορροπία μεταξύ των απαιτήσεων του γενικού συμφέροντος
και της προστασίας των δικαιωμάτων των αναιρεσίβλητων δικαστικών υπαλλήλων
και συνεπώς αυτή δεν αντίκειται στην κατοχυρωμένη από το άρθρο 25 παρ.1 του
Συντάγματος αρχή της αναλογικότητας ούτε στο άρθρο 1 του Πρώτου Πρόσθετου
Πρωτοκόλλου της Ε.Σ.Δ.Α. Τέλος, η επίδικη διάταξη δεν αντίκειται στα άρθρα 4 παρ.
5 και 25 παρ. 4 του Συντάγματος, δεδομένου ότι πρόκειται για μέτρο που αφορά
όλους τους υπαλλήλους του Δημοσίου και του ευρύτερου δημόσιου τομέα, ενώ
διαφορετικό είναι το ζήτημα της χορήγησης των επιδομάτων εορτών και αδείας
στους υπαλλήλους του ιδιωτικού τομέα, οι οποίοι αποτελούν διαφορετική
κατηγορία, σε βάρος της οποίας έχουν επιβληθεί άλλα οικονομικής φύσεως μέτρα.

21. Επειδή, μειοψήφησαν οι Αντιπρόεδροι Μ. Καραμανώφ και Ι. Γράβαρης, καθώς
και οι Σύμβουλοι Ι. Μαντζουράνης, Β. Ραφτοπούλου, Τ. Κόμβου και Ε.
Παπαδημητρίου, οι οποίοι υποστήριξαν την εξής άποψη: Με τις 2192-2196/2014,
4741/2014, 2287-8/2015, 1125-7/2016, 431/2018, 479- 481/2018, 2287-88/2019
αποφάσεις της Ολομέλειας του Δικαστηρίου κρίθηκαν αντισυνταγματικές οι
περικοπές που επέφερε ο ν. 4093/2012 τόσο στα ειδικά μισθολόγια (στρατιωτικών,
σωμάτων ασφαλείας, μελών ΔΕΠ των ΑΕΙ, ιατρών Ε.Σ.Υ. κλπ), όσο και στις συντάξεις
(πρβλ. και 1, 2, 3, 4/2018 αποφάσεις Ειδικού Δικαστηρίου άρθρου 88 παρ. 2 του
Συντάγματος). Κοινή βάση των επί μέρους αιτιολογιών των αποφάσεων αυτών είναι
η κρίση του Δικαστηρίου ότι, αφενός μεν, το καθαρώς αριθμητικό κριτήριο της

επίτευξης συγκεκριμένης μεσοσταθμικής μείωσης του μισθολογικού κόστους του
Δημοσίου, το οποίο αποτέλεσε και το έρεισμα των περικοπών αυτών, είναι
προδήλως απρόσφορο, αφετέρου δε, ότι ο νομοθέτης του ν. 4093/2012 όφειλε να
εξετάσει, αν οι εναπομείνασες, μετά τις αλλεπάλληλες μειώσεις, αποδοχές
παραμένουν επαρκείς για την αντιμετώπιση του κόστους αξιοπρεπούς διαβίωσης
των συνταξιούχων και των κάθε κατηγορίας εργαζομένων ανάλογα με τα ιδιαίτερα
χαρακτηριστικά αυτής. Περαιτέρω, σύμφωνα με τα κριθέντα (ΣτΕ 2287-88/2019), η
κατά τον χρόνο ψήφισης του ν. 4093/2012 πάροδος διετίας από τον πρώτο
αιφνιδιασμό της οικονομικής κρίσης και η εν τω μεταξύ λήψη μέτρων για την
αντιμετώπισή της σε συνδυασμό με τη νέα, για πολλοστή φορά, επιβολή περικοπών
στην ίδια ομάδα θιγομένων (στην περίπτωση εκείνη, των συνταξιούχων) καθιστούν
αδικαιολόγητη την θέσπιση νέων ρυθμίσεων χωρίς προηγούμενη ειδική
εμπεριστατωμένη μελέτη, προκειμένου ο νομοθέτης να διαπιστώσει και να
αποδείξει τεκμηριωμένα ότι η λήψη των συγκεκριμένων μέτρων είναι συμβατή με
τις σχετικές συνταγματικές δεσμεύσεις που απορρέουν, μεταξύ άλλων, από τις
αρχές της ισότητας και της αναλογικότητας, καθώς και της προστασίας της αξίας του
ανθρώπου. Εν προκειμένω, με τον ίδιο αυτόν νόμο 4093/2012 και με τα αυτά
ακριβώς κριτήρια, τα οποία με την παγιωμένη ως άνω ad hoc νομολογία της
Ολομελείας του Συμβουλίου της Επικρατείας κρίθηκαν καθ’ εαυτά απρόσφορα,
ανεπαρκή και, συνεπώς, ακατάλληλα να στηρίξουν τις ανωτέρω περικοπές, έλαβε
χώρα και η επίδικη ήδη κατάργηση των δώρων Χριστουγέννων και Πάσχα και του
επιδόματος αδείας των εν ενεργεία λειτουργών και υπαλλήλων του Δημοσίου. Και
στην περίπτωση, όμως, αυτή, όπως και στις προηγηθείσες ως άνω περιπτώσεις,
ούτε στην αιτιολογική έκθεση του ν. 4093/2012 ούτε στις προπαρασκευαστικές
εργασίες ψήφισης αυτού περιέχεται, σε σχέση με την κατάργηση των εν λόγω
παροχών, οποιαδήποτε ειδικότερη αναφορά, εκτίμηση ή άλλη αιτιολογία, η οποία,
πάντως, ήταν ιδιαιτέρως επιβεβλημένη, δεδομένου ότι πρόκειται περί παροχών, οι
οποίες, όπως δηλώνεται στην ονομασία τους και συνάγεται από τη μακρά ιστορική
τους επιβίωση (από το 1950-1951 και εφεξής) συνδέονται αμέσως με την
προστατευόμενη από το Σύνταγμα (άρθρα 2, 5, παρ. 1 και 21) κοινωνική και
οικογενειακή ζωή, όπως αυτή έχει διαμορφωθεί στην ελληνική πραγματικότητα τα
τελευταία τουλάχιστον 60 χρόνια. Με τα δεδομένα αυτά και η επίμαχη κατάργηση
των δώρων Χριστουγέννων και Πάσχα και του επιδόματος αδείας δεν θεσπίζεται
νομίμως, για τους αυτούς ακριβώς λόγους για τους οποίους και οι λοιπές περικοπές
μισθών και συντάξεων που θέσπισε ο ν. 4093/2012, έχουν κριθεί αντισυνταγματικές
με τις προαναφερθείσες αποφάσεις της Ολομελείας του Δικαστηρίου. Ειδικότερα,
δεν αρκεί ούτε στην περίπτωση αυτή η επίκληση του δημοσιονομικού οφέλους και
μόνον ούτε η χρονίζουσα αδυναμία προώθησης των διαρθρωτικών
μεταρρυθμίσεων και είσπραξης των ληξιπρόθεσμων φορολογικών οφειλών που
αποτέλεσαν τους λόγους για τους οποίους κρίθηκαν και πάλι αναγκαίες, μεταξύ
άλλων, οι νέες μειώσεις στις αποδοχές των λειτουργών και υπαλλήλων του
Δημοσίου που επέφερε η επίμαχη πλήρης κατάργηση των επιδομάτων εορτών και
αδείας (πρβλ. 481, 431/2018, 4741/2014, 2192-2196/2014). Πέραν αυτού,
απαιτείτο και στην προκείμενη περίπτωση η προηγούμενη εξέταση τυχόν
εναλλακτικών επιλογών και η εκτίμηση της προσφορότητας και αναγκαιότητας της
επίμαχης κατάργησης υπό το φως των αρχών της αναλογικότητας και της ίσης
συμμετοχής στα δημόσια βάρη, ιδίως ενόψει του γεγονότος ότι τα καταργηθέντα
δώρα Χριστουγέννων και Πάσχα και επίδομα αδείας, συνολικού ετησίου ύψους

1.000 ευρώ, χορηγούνταν μόνο στους χαμηλόμισθους υπαλλήλους του Δημοσίου
που είχαν μικτές μηνιαίες αποδοχές (συμπεριλαμβανομένων και των ως άνω δώρων
και επιδόματος αδείας) μέχρι 3.000 ευρώ, σύμφωνα με τους νόμους 4875/2010 και
4024/2011. Οι εν λόγω υπάλληλοι έχουν ήδη υποστεί αλλεπάλληλες μειώσεις τόσο
των αποδοχών τους, όσο και του εν γένει εισοδήματός τους βάσει των διαφόρων
νομοθετημάτων της περιόδου της κρίσης (ειδική εισφορά αλληλεγγύης άρθρου 29
του ν. 3986/2011, εισφορά αλληλεγγύης για την καταπολέμηση της ανεργίας
άρθρου 38 παρ. 2 περίπτ. α΄ του ν. 3986/2011, εισφορά υπέρ του Τ.Π.Δ.Υ.
περιορισμός κλιμακίων κ.λπ.). Εξάλλου, οι επίμαχες καταργήσεις δεν μπορούν να
δικαιολογηθούν ειδικότερα ούτε εκ του λόγου ότι αποτελούν τμήμα ενός
ευρύτερου προγράμματος δημοσιονομικής προσαρμογής που περιέχει δέσμη
μέτρων για την ανάκαμψη της ελληνικής οικονομίας και την εξυγίανση των
δημόσιων οικονομικών, διότι η προϋπόθεση αυτή αποτελεί αναγκαίο όχι όμως και
επαρκή όρο για τη συνταγματικότητα των εν λόγων περικοπών (βλ. ΣτΕ Ολομ.
2192-2196/2014). Εξάλλου, ο προβαλλόμενος, με το υπ’ αριθμ. πρωτ. ……/25.1.2019
έγγραφο απόψεων του Δημοσίου, ισχυρισμός, ότι τυχόν κρίση περί
αντισυνταγματικότητας του άρθρου πρώτου, παραγρ. Γ, υποπαραγρ. Γ.1, περιπτ.1
του ν. 4093/2012 θα δημιουργήσει δημοσιονομική επιβάρυνση στον
προϋπολογισμό της Γενικής Κυβέρνησης (3,9 δις ευρώ) που θα διογκώσει το
έλλειμμα, ερείδεται σε εσφαλμένη εκτίμηση του ύψους των οικονομικών
υποχρεώσεων που συνεπάγεται για το Δημόσιο η δικαστική αυτή κρίση. Και τούτο,
διότι η κρινόμενη αγωγή, όπως και όσες συναφείς αγωγές έχουν ασκηθεί και
εκκρεμούν ενώπιον των δικαστηρίων της ουσίας, αφορούν αποκλειστικά σε δώρα
Χριστουγέννων και Πάσχα και επίδομα αδείας των ετών 2013, 2014 και 2015,
δεδομένου ότι από 1.1.2016 ισχύει ο νόμος ν. 4354/2015 (Α΄ 176), στο κεφάλαιο Β΄
του οποίου θεσπίζονται οι νέες μισθολογικές ρυθμίσεις των υπαλλήλων του
Δημοσίου, οι οποίες δεν περιλαμβάνουν δώρα εορτών και επιδόματος αδείας.
Συνεπώς, ακόμη και στην περίπτωση που είχαν ασκηθεί αγωγές από το σύνολο των
υπαλλήλων του Δημοσίου για την τριετία 2013 έως 2015 και υπό την προϋπόθεση
ότι οι σχετικές αξιώσεις δεν έχουν υποπέσει στην διετή παραγραφή, η συνολική
επιβάρυνση του Δημοσίου θα ανερχόταν σε 431 εκατομμύρια ευρώ, όπως άλλωστε
προκύπτει από την εισηγητική έκθεση του νόμου 4093/2012. Κατά συνέπεια, ο
ισχυρισμός του Δημοσίου περί υπέρμετρης επιβάρυνσης του προϋπολογισμού,
ύψους 3,9 δισ. ευρώ, ανεξαρτήτως του ότι αναφέρεται σε στοιχεία δημόσιας
πολιτικής μη κρίσιμα για την δικαστική κρίση καθ’ εαυτήν περί της
συνταγματικότητας της επίμαχης διατάξεως, πρέπει να απορριφθεί ως ερειδόμενος
σε εσφαλμένη προϋπόθεση. Και τούτο, διότι η κρίση του Δικαστηρίου περί
αντισυνταγματικότητας των ανωτέρω διατάξεων του ν.4093/2012 αφορά τις
διατάξεις του νόμου αυτού και μόνον, όσον αφορά δε το μέλλον, ο νομοθέτης
προδήλως δεν κωλύεται να προβεί σε νέα ρύθμιση του ζητήματος των δώρων
Χριστουγέννων και Πάσχα και επιδόματος αδείας, υπό την προϋπόθεση βέβαια ότι
αυτή θα στηρίζεται σε τεκμηριωμένες εκτιμήσεις και σε σύμφωνα με το Σύνταγμα
κριτήρια, διαφορετικά από εκείνα που κρίθηκαν αντισυνταγματικά με τις
προαναφερθείσες αποφάσεις της Ολομελείας.

22 Επειδή, επιλυθέντος, κατά τα ανωτέρω, του ζητήματος που τέθηκε με το
προδικαστικό ερώτημα περί της αντισυνταγματικότητας της διάταξης της
περίπτωσης 1 της υποπαραγράφου Γ.1 της παραγράφου Γ του άρθρου πρώτου του

ν. 4093/2012, το Δικαστήριο κρίνει ότι, για λόγους οικονομίας της δίκης, πρέπει να
κρατήσει και να δικάσει την υπόθεση. Ενόψει τούτων και δεδομένου ότι με την
κρινόμενη αγωγή τους οι ενάγοντες προβάλλουν ότι η διάταξη του 1 της
υποπαραγράφου Γ.1 της παραγράφου Γ του άρθρου πρώτου του ν. 4093/2012, με
την οποία καταργήθηκαν από 1.1.2013 τα δώρα εορτών και το επίδομα αδείας για
τους υπαλλήλους του Δημοσίου, αντίκειται στις διατάξεις των άρθρων 2 παρ.1, 4
παρ.1 και 5, 2 παρ. 1 και 25 παρ. 1 του Συντάγματος, καθώς και του άρθρου 1 του
Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του
Ανθρώπου, το Δικαστήριο κρίνει ότι οι ισχυρισμοί αυτοί, σύμφωνα με τα εκτεθέντα
στις προηγούμενες σκέψεις, είναι αβάσιμοι και πρέπει να απορριφθούν και, κατά
συνέπεια, εφόσον αυτοί είναι οι μοναδικοί ισχυρισμοί της αγωγής, πρέπει να
απορριφθεί η κρινόμενη αγωγή στο σύνολό της, καθώς και οι παρεμβάσεις.

23. Επειδή, τέλος, το Δικαστήριο κρίνει, κατ΄ εκτίμηση των περιστάσεων ότι οι
ενάγοντες και οι παρεμβαίνοντες πρέπει να απαλλαγoύν από τη δικαστική δαπάνη
του Δημοσίου για την ενώπιον του Δικαστηρίου δίκη (άρθρο 32 παρ. 1 Π.Δ.
18/1989) και περαιτέρω, ότι πρέπει να απαλλαγούν από τα δικαστικά έξοδα
ενώπιον του Διοικητικού Πρωτοδικείου, κατ΄ εφαρμογή του άρθρου 275 παρ. 1 του
Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας (ν. 2717/1999).

Δ ι ά τ α ύ τ α

Απορρίπτει την αγωγή.

Απορρίπτει τις παρεμβάσεις.

Απαλλάσσει τους ενάγοντες από τη δικαστική δαπάνη του Ελληνικού Δημοσίου,
κατά το αιτιολογικό.

Η διάσκεψη έγινε στην Αθήνα στις 17 Μαΐου 2019 και η απόφαση δημοσιεύθηκε σε
δημόσια συνεδρίαση της 16ης Ιουλίου του ίδιου έτους.

Μέγεθος Γραμματοσειράς
Αντίθεση